Sunday, May 8, 2016

Jesuh kum 12 moe 29 ang lak oeh hoenanum a ceh, Britain rhamna num a ceh, Tibet Rham, India Rhamna num a ceh tang?


Jesuh kum 12 moe 29 ang lak oeh hoenanum a ceh, Britain rhamna num a ceh, Tibet Rham, India Rhamna num a ceh tang?


Jesuh kum 12 moe 29 ang lak oeh hoenanum a ceh, Britain rhamna num a ceh, Tibet Rham, India Rhamna num a ceh tang?
     Khawsa awi Baibul oeh awm amawm noeh Judah khuikhing ak yawkkung Josephus eng awm cemueih hahpa ni awm amti noeh, Tacitus, Suetonius moe Pliny mi khuuikhing ak yawkkhi eng awm amsim unoeh, Jesuh a hubatkhi eng awm a konglam ve ang coeina amma nik qoel a dawngoeh, khawtuem sawk law noeh ngaihna hang law noeh, thlangcuei thlangrho eng hoena num a ceh hue tinoeh amma ni sim lo a dawngoeh kawpoek ngahnak moe khuikhing poek unoeh awi khawyah awm law hue.
Ace mueihna Khawsa awi oeh ammak awm ni Boipa Jesuh kum 12 oehkoeng 30 ang lak tloek oeh ve hoenaya cet voe tinoeh na poek? Britain na yaw cet voe tinoeh na poek? India rhamna yaw cet voe tinoeh na poek? Ikoe mueihna ya na poek?
Jesuh Britain Ramna ni a Ceh
Kum 12 moe 30 ang lak tloek, Jesuh a bibi a cut hlan tloek oeh ce Britain rhamna cet noeh A.D. 27 oeh a awmnak Nazaret khona voei thlah hue ti unoeh thlang vang eng poeknak ta hue u. Ace ce Arimathea kho oehkoe Josep ak khuui ce a ni nu ani pa eng ani na ti khoei a dawngoeh ace Josep ce thiikhing yoi soe, anih a hu oeh Jesuh awm bat noeh Britain rhamna law hue ti hue u.Thlang vang engtoe Jesuh ve im ak sakung ni ti soe, thlang vang bai engtoe Britain rhamna ca ak congna cet hue ti unoeh poeknak ta hue u.
Khuikhing lam congpueikung  Dr.Gordon Strachan engtoe Jesuh Britain rhamna law hue a ti doeng am khoek noeh Jesuh mueihdangnak( Video Film) ce poh noeh “Jesuh ak Rhaeng ce”(The Lost of Jesus) ti hue u.Ace mueihna Jesuh Britain rhamna a ceh oeh a thoeknak kho huenkhi toe, Penzance, Falmouth, St-Just-in-Roseland moe Looe, Cornwall kho pum oeh moe Somerset oehkoe Glastonbury khi boeih pha hue ana ti hue u.Acoeh toe Jesuh Britain rhamna ak cet tang aw?
Jesuh India Ramna ni a Ceh
Thlang vang bai engtoe Jesuh ve bi a bi hlan oeh moe a Nasen kum 13 tluk oehkoe eng cutnoeh Tibet ramna/ India ramna Buddha baeknak ang tueinakna khawsa awi ak congna cet hue ti hue u. Amcet hue cet hue ni tinak hluena yawm Baibul eng ikoe awm amma ti a dawngoeh ngaihna kueih hue. Ikoe mueihna num ani ti u ni teok lah ve u.
Russia pa(Judah thlang Russia ramna khosa unoeh Russia thlang niinak ak ta) thlangcuei Nicolai Notovitch engtoe Jesuh a kum 13 moe 30 ang lak tloek oeh India nani a ceh hue tinoeh ak qoel cuek thlangna awm hue.Thlangcuei moe khawhoeina cetnoeh awithang ak lo hue, Notovitch ve kum 1887 oeh India ramna Kashmir khona ce cet hoeih hoeih hue. Kut oet oehtoe Zoji-la a kaeng oehkoe phungqi (Buddha- Hemis Monastery) im oeh ce sutnoeh phungqi  pa ce doer soe “Issa”( Jesus/ Jesuh) a konglam ce mtheh hue.Ace awi ang yak oeh Notovitch engtoe Issa eng a congpueinak moe Jesuh eng a congpueinak, kueinak ueh noeh bamlamtung oeh a thih doena ang uehnak ce ngai lawhue.Jesuh ve a Nasen kum 16 a lo oeh Turkey, Persia, Europa khotlaklam, England khi ce pha hue. A duetnak oeh Meri(Mary) moe Kashmir pha nih soe a coeh ce Meri thi hue.
Phungqi pa Issa a konglam ve awithang yawkkung Notovitch eng awithang (News) a yawk koeh sim noeh ni. Jesuh Khrih a Xingnak 1894(The Unknown Life of Jesus Christ, 1894) oeh, Notovitch eng ak qoelnak oehtoe Jesuh a konglam cauk oeh ang yawk rhu ve Tibet rhamna Phungqikhi(Buddhist) imna hu hue nueng ti hue. Ace ak cauk oeh Jesuh ce St. Issa tinoeh khuena awm hue. A kum 12 oeh Jerusalem cehta noeh India rhamna Vedas a konglam cong hue. Kawpoekkuei a pohnakkhi moe a cueihnakkhi ak cam eng ani ven oeh awmsak moe usoe num khawsoeih Brahman eng St.Issa(Jesuh) ce ak changna tuei hue. Ace a dawngoeh Kashmir moe Tibet rhamna cet hue. Tibet rhamna ce Phungqi khawsa awi (Buddhist Scriptures)ce congnoeh Palestin rhamna voei thlah hue. Notovitch eng ace mueihna Jesuh India nani a ceh hue tinoeh ca a yawk ak hu lokhi eng, Bhagwan, Shree Rajneesh, Sai Baba, moe Edgar Cayce mikhi eng awm Jesuh ve India nani a ceh tang hue ti law hue u.
Phungqi Issa moe Jesuh
Notovitch engtoe Jesuh ce Tibet rhamna a Ladakh kho oehkoe Phungqi (Hemis monastery) a venna Buddha sengim oeh khawsa awi cong hue ti hue. Cenamoe a xe lonak toe Phungqi (Buddha) baeknak ve Tibet rhamna A.D. 500- 700 ( 7th century AD.) oeh ce ak dona pha hlan hue tinoeh Phungqi (Buddhist) ca yawkkung Christmas Humphreys eng ak cauk Buddhism oeh yawk hue(Penguin 1962).
A.D 600 hlan oeh ve Tibet rham baeknak ak awm toe Bon baeknak eng hut hue. A.D kum 500 tluk oeh Phungqi (Buddhist) cauk ce India rhamna koe eng Tibet rhamna ceh hue u. Cenamoe Tibet rhamna ce amngah pe unoeh hoer usoe kum 650 A.D doena ukkung boi Srongstsen Gampo eng a uk doena Phungqi(Buddha) phungna awm hamna Tibet ce ana not (ana xueh)hue u(Penguin, pp.190,191).
Phungqi phungna ak awm John Snelling amoeh rhoe eng ikoe mueihna num ak qoel ni ti oehtoe: Buddha baeknak Tibet rhamna a lutnak ve pakhihna a konglam ni teng tha hue.Ak cueknak toe, 641 CE (7 century CE) moe ang hihnak oehtoe kum 1000 A.D(Penguin, pp.33-34).Ace mueihna Phungqi(Buddha) baeknak Tibet rhamna a lutnak toe    Songtsän Gampo(Srong-brtsan Sgam-po (604–650) a uk hui oeh 640 CE a huhang tloek oehkoe eng ni. Acoeh koe eng ukkung boi Songtsän Gampo ve kum 650 CE oeh thi hue. Anih a thih khoen oehkoe eng Phungqi baeknak ve Tibet rhamna a phungnakna awm hue. Ace a dawngoeh Jesuh ve kum 13 moe 29 A.D ang lak tloek oeh Tibet rhamna Phungqi imna ca cong hue ti ve cangnak hamna kuei hue.
Thlangvang bai engtoe Jesuh India rhamna Kashmir khona Buddha a venna ca ak congna a ceh hue.India rham ce Jagannath(Puri), Benares(Uttar Pradesh) moe Rajagriha (Bihar) oeh ce Brahmin a konglam ce congpuei usoe kum 6 congnoeh ak cet ce Himalaya na ce Buddha a kongla kho kum 6 cong ba hue ti hue u.
Ave mueih a kong ve India rhamna toe ming ang mueih kawkalhna thlang ang ming awmsak unoeh suen khuuina ana sui law khoei hue u. Ace mueihna suen khuuina nina sui lo ce tuh oeh Jesuh India nani a lo hue ani tina awm hue.
Notovitch moe ak Cauk
Notovitch eng cauk a poh “The Unknown Life of Jesus Christ” ti ve thlang boeih eng a sim ngah noeh ak cer cerna a konglam ve thoep hue u. Thlang vang engtoe Tibet rhamna phungqi im Hemis Monastery doena cet unoeh doer hue unoeh anih Notovitch eng Jesuh(Issa) a kong cauk awm hue a ti ce noer hamna cet hue u. Cenamoe ace a phungqi im ak pha boeih eng awithang a ning yak utoe, Russia pa Notovitch ve phungqi im(Hemis Monastery) oeh awm amlaw man noeh Issa (Jesuh) a konglam cauk awm ve phungqi im oeh amawm hue ti hue u.
Ace mueihna Jesuh Tibet rhamna a ceh tang oehtoe ti unoeh sim hamna ak cetkhi, 1895 oeh Prosfessor J.A.Douglas, Government College in Agra, India ce Notovitch a hu thoep noeh Tibet rhamna cet hue. Phungqi im (Monastery) ak rhehkung a xamcaa ce doer noeh hoenanum Notovitch eng a ti Jesuh (Issa) a konglam cauk awm hue a ti tinoeh ni doerkhi hue. Ak rhehkungkhi engtoe Issa(Jesuh) a konglam cauk voeh ve amta u nueng, a simna yawm amsim unueng tina hue u. Acoeh ce Douglas eng Notovitch eng a rhai ak qoelnak a kong moe Jesuh a kong cauk amma awmnak a konglam ce ang coeina yawkhue.Ace ak awithang cauk toe;The Nineteenth Century (The Chief Lama of Himis on the Alleged Unknown Life of Christ April 1896).Ace mueih lorna Müller eng June 29, 1894 oeh Tibet rhamna koe Hemis Monarstery ak rhehkung a doer oeh awm, “Russia thlang Notovitch ve amlaw khoei noeh anih eng Jesuh a konglam a yawk a mueih awm vena amawm hue” ti hue u(Goodspeed,p.11). Ave mueihna thlang khawyah eng ve Notovitch a konglam moe Jesuh a kong ak qoel ve ani thoep oeh a rhai qoel ni ti hue u.
Baibul Khuioeh
Jesuh a konglam ve ni thoep mantoe bi a bi hlan oeh kum 18 a rhengnak/ ammang dangnak ni hu tha hue. Kum 12 a lo doe ni thlang eng ni sim tha hue(Luka 2:42). Jesuh ce “A cueihnak a doem lo a mueihna a pumsa awm xoi law noeh, Khawsa moe thlangxing a hai oeh mikhai hlaimnak hu law hue”(Luka 2:52). Ve kum 18 khui oeh hoena a ceh tive Baibul oeh awm ammang dang a dawngoeh thlang vang engtoe Kalali rham Nazaret kho oeh ni a awm hue ti hue u.Thlang vang bai engtoe Khawsa bi a binak a hamna pawngcaanak moe doer thoehnak Khawsa venna ta huvoei ti hue u.
Khrihca thlang khawyah engtoe Jesuh ve a Pa Josep lettama ak bina a awm a dawngoeh lettama bi huvoei soe tinoeh poeknak ta hue u. Ace a dawngoeh Mathai khui oeh ni huh oehtoe a pa ve lettama ni tive ang coeina dang hue, “Anih ve lettama a capa ammak ni aw?(Mathai 13:55). Ace mueihna a pa lettama a bi a dawngoeh Amoeh Jesuh awm a bi binak tuem a pha hlan khui oeh ce lattama bi soe cuva, “ Anih ve lettama ammak nii aw?(Marka 6:3) a ti hue. Ace mueihna a awm a dawngoeh kum 18 khui ve Baibul oeh ammang dangnakna awm hue.
Jesuh  Britain, Tibet, Himalaya, India na ak Cet Tang aw?
Jesuh hoena num kum 18 khui oeh a ceh? Jesuh kum 12 moe 30 ang lak kum 18 khui oeh hoenanum a ceh hue tive Baibul eng awm ang coeina amqoel noeh mdekkhan lamtung nakoe khuuikhing yawkkungkhi eng awm amqoel hue u. Ace          a dawngoeh vemueih takni ti hamna toe kuei noeh ak choei oehkoe nik qoel amueihna “lettama” va bi noeh bi a binak a hamna pongcaanak ta huvoei tinoeh poeknak awm hue.
India, Tibet rhamkhina cet noeh Buddha a venna ca cong hue tive toe ammak thuem soeih awi mat ni. Ikoe tinoeh num ni ti oehtoe, Jesuh eng mdekkhan oeh phung ak qoel hui oeh a huh moe ang yakkhi ce awi qoel hue. Awi a ti oeh Mosi eng a ti, Isaiah eng a ti, Caamcim eng a tii tinoeh qoel hue. Hmueihtehnak oeh Luka 4:18,19 ,Mathai 4:1-11 ni teok soe Cakkhyuem khui oehkoe awi a lohkhi ce ni hu tha hue. Jesuh ve a huh moe ang yak ve qoel hue. Kutoet awm Phungqi(Buddha) a ti ni, Buddha congpueinak ni, Brahmin a konglam ni tice amqoel khoei hue. Tibet rham a konglam moe India ram a konglam ve kutoet awm amqoel khoei hue.
Ace a dawngoeh Jesuh ve ak thlangkhi Judah a hamna a lo a dawngoeh ak thlangkhi a kho a rham oeh Judah rham oeh ni kum 18 khui oeh kho a sak hue tice ang coeina ni hu tha hue.

Theology of Dai ( This is the end part of Theology of Dai)



Theology of Dai ( This is the end part of Theology of Dai)


Theology of Dai ( This is the end part of Theology of Dai)
Dai thlang eng Khawsa a huhnak a konglam a boetnak
Khawsa awi Baibul khui oeh ni huh moe ni Nu pa phungoeh anina poeknak ve Khawsa awi moe ak lengkah num angbaa hlue num tice ni teok lah ve u.Khawsa awi Baibul khui oeh ni huh oehtoe Mdek moe Khan, khyin ak khyumkhi, Tuisu rhamsakhi boeih moe Pihla, Aisi, Khawmik moe a hoei boeih ve Septakung Khawsa a kut seh ni tice ang coeina ni hu tha hue(Genesis 1:1,26-27; Rom 11:36; Kolosa 1:16).Ave mueihna a hoei boeih ve Khawsa a kut seh ni tice suen oeh Khawsa awithang a pha lo hlan oeh ni Dai thlangkhi eng ana sim hoh hue u. Ace ce ikoe mueihna anina sim huvoei aw? Judahkhi eng Khawsa ang ming anik khue hlue u ce ana qih lokchim unoeh a “YHWH” ve imueihna num awilung ni noet hlue tive amnang dangsak hue u. Ikoe ati oehnum ni ti oehtoe ve “YHWH” ani ti hlue ce choeih ni, qih cuu hue ti unoeh Khawsa’ng ming ca amna ti hue u. Ace mueih lorna Dai kho oeh awm suen a yaan oehkoe eng Khawsa ti ve thlang eng ang ming amnak phoei yapyap hue.Thlang mat eng “Khawsa” a ti oehtoe nak yoeih hah num e, namkha nakcham yap yap hue ana tina hue u.Ace ce Judahkhi eng Khawsa ang ming anina qih moe mueih hue(Exodus 20:7).
Baibul khui oeh Khawsa ce a hoei Sepkung, yawkdo pe-kung moe anik hul ani ceemkhikung moe anik xuisoikhikung ni ana ti ce u eng awm amnak oelh hue.Samrhang phung oeh awm Khawsa ce ace mueihna anak cangna hue u.Khawsa eng a hoei boeih ve a seh ni tive Baibul khui oeh ni huh a mueihna suen oeh ni Dai thlangkhi eng awm “Khawsa a sehtaak ni,Kho am mhunceng ni” anina ti u ve thup sarhi hue.Khawsa eng ve a seh doengna a seh amni noeh mhunceng hue. Mhunceng hue ti ngahnak toe, “Tui nang voeh laung, tlang nang vana awm, thing nang voeh duei soe rho ve vena cot seh tinoeh, rhamsakhi boeih qongna pla usoe nga-khi boeih ve tuikhuina awm u seh, khanna koena pihla aisi-khi boeih awm nang coeh awm tinoeh a awmnak huen ak peekung toe mhuncengkung ni” tive septakung ak awi ak cam eng ak awm ve Dai thlang eng awm amna oet hue u(Genesis 1:3-25).Ace mueihna Khawsa awithang a pha lo hlan oeh thlang eng Khawsa ve ikoe mueihna ana sim huvoei aw?
Ni Dai thlang suennoeh thlang a nat a noi oeh rhaai (Satan) baeknak a hamna ui a ai, Vawk, soeikhi anina him u ve ammani khuikhatnak a hamna moe ani dipnak a hamna ani pohna awm hue. Avoeh ve rhaai eng thlang a xingnak taa hue tinak amni noeh, nimkhuikhatkhi noeh ani phepphoeikhi a dawngoeh ani dipnak a hamna ani pohna awm hue. Khawsa awi Baibul eng anim mthehkhi amueihna rhaai ve thlang ak phepphoei, ak natsak moe aam khuikhatkungna awm hue.Ave a kong ve thlangcim Joba honak eng Khawsa awicim Baibul khui oeh rhaai a bi bi ce ni hu tha hue(Joba 2:4-10).Ace mueihna thlang a phepphoeikhi a dawngoeh ace khui oehkoe eng leot hamna rhaai ce ani nang thoeh-aanakna awm hue. Cenamoe ani xingnak ce Septakung a kut oeh ni a awm hue ti ce ani nat ani noi oeh awm “Kho” ti unoeh ang ming ce anak phoei koekoe hue u.
Khawsa awi Baibul khui oehtoe,“Ak cangnak kaana ikoe mueihna anik khue hlue num?Angyak kaana cu imueihna anik cangnak hlue num?Ak qoel pe kaana ikoe mueihna a ning yak hlue num?A tueih kaana imueihna ani qoel hlue num?(Rom 10:14-15) ti hue.Acoeh toe Dairam oeh Khawsa awithang Desu a thongnak thlang eng ak qoel lo hlan oeh ikoe mueihna Khawsa awm hue, Septakung, mhuncengkung awm hue tinoeh aninak cangnak huvoei aw? Anak cangna khaengkhi huvoei aw?Ace mueihna anik cangnak oehtoe hoenakoe ja aning yak huvoei u? Ace mueihna anik cangnak oehtoe khan kho ak pang hlue khi aw?
Ace mueihna Khawsa awithang ak qoel amawm vikloei soe aninak cangnak tha ve ikoe mueihna ani sim u num tive Baibul awi engtoe vemueihna nim mthehkhi hue.Devit boi eng toe,“Khankho eng Khawsa a boimangnak ce dangsak noeh;khan eng Khawsa kut seh ce dangsak hue….Anik awi ak khyi awm amning ya hue.Ak awi ce mdek a hoeina pha noeh,anik awilung ce mdek a duetnak doena pha hue(Sam19:1-4) ana ti hue.Voeh ve Devit boi eng Khawsa ang dangnak anim mthehnakkhi toe a kut seh thaem, khanna koe pihla aisi moe mik eng huhtha thaemkhi boeih eng ve anik septakung awm hue ti ce aning dangsak uni ti ce nim mthehkhi hue.Ace a dawngoeh Dai thlang eng Khawsa awm hue tinoeh ana simnak toe khanna koe aisi pihla moe tuisu rhamsa moe a seh thaemkhi boeih ni teok oeh septakung awm hue tive thlang boeih eng anak canglona hue u. Khawsa ve thlangdo thlangche boeih ak khan oeh lungnak tanoeh thlang boeih ak khan oeh angmueihna khan nakoe khawmik vaisak noeh yawkdonak ani huhnak a hamna khanna koe rhuhtui ce tlaksak(Mathai 5:45)noeh, thannoeh pihla, aisi keva avai eng khan kho am thoeip am cam ce ani huh oeh Septakung awm hue tice anak cangna hue u.
Ace mueihna thlang boeih ak khannoeh yawkdonak anak pelokung eng ce a seh thaemkhi honak eng ak xing Khawsa a niinak ce dangsak hue. Ace mueihna angdangnak ni Rom kho khrihca bu-khi venna Poluh engtoe vemueihna ana ti law hue,“Khawmdek seh cuek oehkoe eng cutnoeh ammang dang Khawsa ve-angrhuina a pohthanak moe a Khawsa niinak-ce ang coeina huhna awm hue,a seh ak cam eng yaksimna awmnoeh,ace a dawngoeh thlang ve mrhenma amawm tha hue”(Rom 1:20).Voeh ve Khawsa eng a kut seh thaemkhi honak eng thlangxing a venna ang dangnak moe thlang eng ni simseh tinoeh ang phoe rhunak ce ni hu tha hue.Ace mueihna a kut seh eng Amoeh a awmnak ang phoe rhunak ak huukhi ni Dai thlang eng awm suen oehkoe eng Khawsa awm hue, Septakung, mhuencengkung awm hue ti ce aninak cangnakna awm hue.
Ace mueihna Dai thlang doeng amni noeh thlang khawyah eng Khawsa kut seh thaemkhi ani huh oeh Septakung toe awmtangak hue ana ti hue u. Huep-oet oeh Poluh eng ce Greekkhi khawsa khawyah a awmnak Athenna cetnoeh, Areopagus khonu, baeknak lam oehkoe congcahnak a baenak Athen ce oha hue. Polueng kut-oet awm amma cehnak khoei a kho matna phung qoel hamna a ceh oeh ve, ace a kho thlangkhi eng anina baek a huh toe,“KOEH SIM KHAWSA HAMNA”(TO UNKNOWN GOD) tinoeh ang yawk ace a huh oeh Poluh eng dueinoeh amna ni sim u Khawsa a konglam kak qoel hlue ni ni ti paekkhi hue(Khuetueih.17:23).Ace Khawsa ce khawmdek moe a hoei ak sep khan moe mdekkhan oehkoe Boipa ce kut eng seh Tempoen khui oeh ce amawm hlue tang hue(Khuetueih 17:24) ni tinakkhi hue.Poluh eng Khawsa awithang ak qoel hlan oeh Athen oehkoe thlangkhi eng ve Khawsa awm hue tii toe amna sim hoh hue u.Cenamoe ace Khawsa ce sim unoeh xingnak amhuhna unoeh, ak cerna amhu unoeh a mphluem a vanani ani huh hue. Ace mueih lorna Khawsa awithang a lut lo hlan oeh ni Dai thlang eng Khawsa ve ak cerna amhu unoeh a mphluem a vana ana hulaw hoh hue u. “Khawsa eng ve a seh toe thlang eng Amoeh a ven pha hamna sui noeh a huhnak a hamna, Anih ce thlang boeih a vennoeh koe eng a hla hue.Anih oeh ce ni xingnoeh ningtat noeh ni awm hue(Khuetueih.17:27-28). Ave ni huh oeh ve Khawsa eng a seh thaemkhi boeih ve Amoeh septakung ni sui noeh ni huhnak a hamna a sehkhina awm hue. Ace a dawngoeh ni Nu pa phung oeh awm a seh thaemkhi ani huh oeh Septakung Khawsa,a hoei ang tueilonak awm nga hue tinoeh aninak canglonakna awm hue.
Acoeh toe ace mueihna a kut seh hu unoeh ak cangnakhi ve khan ak pha hluekhi aw, thongnak ak hu hluekhi aw? Vemueihna Khawsa eng angdangnak a kut thaemkhi moe a bibinakkhi hunoeh cangna hlue hla hue cenamoe angrhui xingnak a huhnak hamna moe khan a phanak hlue toe amni hue. Khawsa septakung a sui noeh ace septakung eng a Capa Jesuh ni hamna ani thongnakkhi ak cangnak daeng oeh ni loetnak hunoeh khan a pha hlue hue(Johan 1:12-14; Johan 3:16,36).

Thlang Thi ve Baptisma Nik Pe Hlue Tang Num? (1 Korin 15:29)


Thlang Thi ve Baptisma Nik Pe Hlue Tang Num? (1 Korin 15:29)


Thlang Thi ve Baptisma Nik Pe Hlue Tang Num? (1 Korin 15:29)
Thlang thi Baptisma ani paek ve ikoenum ani pohnak hlue? Thlang thi ve amma thohna a tlak oehtoe ikoe hlue Baptisma ani paek u num? (1Korin 15:29)
Tuh oeh vemueihna thlang thi Baptisma ak pe ve Mormons baeknak ani ti u ni. Aning nikkhi eng ve thlang thi eng a thih khoenoeh ang muemhla a hamna ti unoeh Baptisma pe hue u. Cenamoe Baibul awi moe ang kalhkhina awm hue(Awicueih 11:7; Johan 8:24; Luka 16:26; 2 Korin 5:10; Hebru 9:27).Ace a dawngoeh Mormons a congpueinak ve Khawsa awi Baibul moe a cutnak oehkoe eng a boetnak doena oelh rhu hue nih.Iatioehnum ni ti oehtoe thlang ve a thih khoen oeh ngahtuehnak tha amawm voel hue tice baibul eng ni congpueikhi hue(Luka 16:25-31; Hebru 9:27).Acoeh toe Baibul eng thlang thi Baptisma a ti vetoe ikoe mueihna ni poh hlue? Baibul awi nik khong hlue aw?
Ave mueihna thlang thi Baptisma paek ve Jesuh a congpueinak awm amni, Poluh a congpueinak awm amni noeh Hubatkhi moe Khrihca Bu ak cuek oehkoekhi a congpueinak awm amni hue. Latin thlang Khawsa awi ak sim Tertullian(ca.160-220 A.D) eng Carthage kho oeh ak qoel toe ave a congpueinak ve Korin kho oeh ana awmlaw hoh hue tinoeh; tuhoeh aning nikkhi ( Korin thlangkhi) eng awm Baptisma ak chang chang ce holona unoeh hailam thoh thlahnak ngaihunak a hamna ta hue u(On the Resurrection of the Flesh 48).Tertullian eng toe a yap ak pohkhi ni tinoeh nina oelhkhi hue.Marcion eng A.D 144 oeh amoeh Khrihca baeknak pohnoeh thlang thi Baptisma paeknak a konglam ce A.D 150 oeh nina congpueikhi hue. Ave mueih a congpueinak ve hoenakoe eng ak lo huvoei aw?
Korin mlueh oehkoe eng a xingtungna Eleusis ani ti u khawnu mat awm hue. Ace khawnu oeh kho ak saakhi kut seh thaem ak baekkhina awmnoeh, thih khoen oehkoe hamna mkhue-uepnak moe ngaihrhepnak a hamna thlang thi ce Baptisma ana pe hue u.Ace a baeknak ce Homer eng Hyma to Demeter 478-79 oeh tai hue( F. John.Wolvood & Roy B.Zuck, The Bible Knowledge commentary,p.127). Ace mueihna baeknak ak changkhi eng ani poh moe ani honakkhi eng Korin Khrihcakhi eng awm holona hue u.Ace a huen ce phoen-aa suinak a hamna a donak huenna a awmnak a dawngoeh thlang hoei hoei cun hue u.Ace mueihna ani cun oeh ce Korin thlangkhi eng awm Eleusis oehkoekhi eng thlang thi Baptisma ani paek amueihna ce holona hue u.Ace a dawngoeh Poluh eng ve ak awi ak qoelna awm hue, “…thlang thi-khi amma ni thoh hlue oehtoe, ii hlue thlang thi Baptisma nani paek u num?”(1Korin 15:29).Poluh eng ningnikkhi amti hue.Thlangkhi (kut seh ak baekkhi )a paek a tinak ni.Ace a dawngoeh ave ak awi eng thlang thi Baptisma ak pe-khi ve Khrihca a paek amni noeh kut sehthaem ak baekkhi eng ani paek uni tice ang coeina ni sim tha hue.
Ace a dawngoeh Poluh eng Korin Khrihca bu a venna ak qoel toe thlang thi thoh thlahnak tive a takna ak awm hluena awm hue. Ace ce kutseh thaem ak baekkhi eng awm cangna hla hue u, cenamoe ikoe hlue thlang thi cu Baptisma ani paek u num ti hue.

Jesuh ve Khawsa , a hoei aksim na awmvik loeinoeh iatioeh angvoei lonak hlue ammak sim aw?


Jesuh ve Khawsa , a hoei aksim na awmvik loeinoeh iatioeh angvoei lonak hlue ammak sim aw?


Jesuh ve Khawsa , a hoei aksim na awmvik loeinoeh iatioeh angvoei lonak hlue ammak sim aw?
“Cenamoe anghuep moe a Nayi ce u eng awm amsim hue, Khan thlang eng awm niseh, Capa eng awm niseh amsim hue, cenamoe Pa doeng engni a sim hue ” (Mathai 24:36; Mak 13:32).
Jesuh ve Khawsa tang aw? Jesuh ve Khawsa thlangxing na angcoenglo na a awm oehtoe iatioeh angvoei lonak hlue ammak sim aw? Khawsa cu a hoei aksim am aw? A coehtoe , Jesuh ve a hoei amma sim oehtoe Khawsa amni hue. Jesuh ve a Khawsa nakman toe a hoei sim voei soe!!!
Ve mueih awidoetnak ve Jehovah’s Witnesses aniti u Watchtower Society eng aktungna doet hue. Awidoetnak aklaek soeih ni. Jehovah Witnesses ve 1884 kum oeh Charles Taze Russell (1852-1916) eng amdueih ni. “Aningnikkhi a congpueinak oehtoe Jesuh ve Jehovah eng a seh cuek ni ti hue u”(You Can Live Forever in Paradise on Earth [Live] [Brooklyn: Watchtower Bible and Tract Society of New York, 1982], p. 58).Jesuh ve Mdek khan oeh a lohlan oehtoe khan thlang Michael ni (Reasoning from the Scriptures [Reasoning] [Brooklyn: Watchtower Bible and Tract Society of New York, 1985], p. 218) ti hue u.
Jesuh ve Khawsa moe thlangxing na awm hue. Anih ve Khawsa niinak moe thlangxing niinak ta hue. Hebru 2:9 khui oehtoe Jesuh ve”…Khan thlang nakoeh a bet aknemna taakna awm hue…” tinoeh, Philipi 2:5-8 khui oehtoe Jesuh ve ” Amoeh moe amoeh ayapna angtaarhu, tamna a mueih na saa rhu noeh, thlangxing moe angmueih nace awm hue…” ti hue. Kolosa 2:9 oehtoe ” Anih a pum oehve Khawsa niinak aksoep awm hue” ti hue. Jesuh ve thlangxing niinak 100 moe Khawsa niinak 100 awm hue, Khawsa moe thlang ni. A.D. kum 451 oeh Chalcedon civuei oehkoe Jesuh eng thlangxing a niinak moe Khawsa a niinak awitung toe;” Ammak rhe moe ammang sawttha” ti ni.
Luk engtoe Jesuh eng thlangxing a niinak nimtheh khinoeh ” Jesuh ce pumsa lamna moe cueihnak lamna rhoengtai lo hue, a coehce thlangxing moe Khawsa hai oeh mikhai hlamnak hu hue”( Luk 2:52). Louis Berkhof engtoe,” Ve niinak pakhih , Khawsa moe thlangxing niinakkhi,thlang oehkoe them , thlang a niinak dangsak hue” ti hue. (Berkhof, L., Systematic Theology, WM. B. Eerdmans Publishing Co.; Grand Rapids, Michigan, 1988, p. 324.) Ve thlangxing a niinak oehve Khawsa a niinak matna a awm oehtoe Jesuh ve a hoei sim hue. Mdek khan oeh a xinghui oeh kapoekkuei them a poh khi moe a hubat khivenna awi ati khi nitoek oeh Khawsa a niinak angcoeina dangsak hue.
Jesuh ve Khawsa na a awm a dawngoeh thlang akkawpoek awm sim hue,” Iatioh nakko khui na akche napoek” ( Mat. 9:4). Jesuh eng akkhan oeh akpha lo hlue khi boeih awm sim hue ( Johan 18:4). Jesuh eng akcuek oehkoeng uu khi eng num amma nikcangnak u, u eng num akkhong hlue tice sim oepchoeh hoh hlue(Johan 6:64). Tuhoeh cutnoeh,a tuem a pha hlan oeh nimtheh khi nueng, a ce angdang looeh toe, Kaa ce anih nii tice nikcang lona kom ukte( Joh. 13:19). Jesuh eng hailam oeh aklo hlue khi boeih sim hue, ace a dawngoeh cangnak lamoeh a nimbom khinak a hamna , vemueihna ti hue,” Toeklah, a oepchoehna nimtheh khi nueng” (Mat. 24:25). Jesuh ve Khawsa na awmnoeh a hoei boeih a sim a dawngoeh, a hubatkhi eng ve mueihna ti hue u,” Tuh oeh a hoeiboeih nasim ce simhue u nueng, awidoet ham ammak ngaih kawihna ; Khawsa venna koeng naklo ni tice ni sim u nueng”( Joh. 16:30). Jesuh eng Piter a venna awidoetnak a taak nihuh oeh, Piter a poeknak akkawkhui nakoe sim hue tice ni hutha hue. Jesuh eng,” Simon, Johan a capa, nanik lungna aw? Jesuh eng thumvoei a doet a dawngoeh Piter akkaw sae hue,’ Na niklungna aw? A coehce tina hue, Bawipa, a hoeisim huekte; ka nilungnak awm sim huekte” (Johan 21:17).
Thlang a poeknak, hailam akawmlo hlue khi a sim nihuh oehve Jesuh ve Khawsa ni tice ni sim hue. Jesuh eng hailam a tuem angsut lo hlue them khi a ti moe thlang a poek angngahnak a sim khi Baibul cim khui oeh khawyah na nihu tha hue.
Thlangxing na yawm awmnoeh Khawsa a niinak awm a hoei akawm hoh , akawm hlue themkhi moe angthuk angdahkhi boeih a sim ni huh oehve Jesuh Khawsa a niinak angcoeina ni hutha hue. Acoehtoe iatioeh angvoei lonak hlue ammak sim aw? U eng awm a ce a tuem moe a Nayi ce amsim tha hue, khan thlang eng awm niseh, capa eng awm niseh amsim hue , Pa doeng engni a sim hue ( Mathai 24:36;Mak 13:32).A hoei simloeinoeh angvoei lonak hlue ammak sim huvoei aw?
Angvoei lonak hlue ce Jesuh ati mueihna u eng awm amsim hue, Pa doeng engni a sim hue.” Jesuh eng vemueih awi ati oehve angvoeilonak hlue a ningyaksak hlue khi kung ce Pa doeng ni. Krih eng akthlangxing lam nakoe eng awi ati ni( Luk 2:52), a Khawsa niinak oehkoe eng ati amni hue”[Walvoord, John F., and Zuck, Roy B., The Bible Knowledge Commentary, (Wheaton, Illinois: Scripture Press Publications, Inc.) 1983, 1985.] ” Pa Khawsa kawngaihnak oeh angpaek rhunak ni ( in submission to the Father’s will)-(cf. John 4:34).”[Walvoord, John F., and Zuck, Roy B., The Bible Knowledge Commentary, (Wheaton, Illinois: Scripture Press Publications, Inc.) 1983, 1985.] A ce mueihna Jesuh eng Pa Khawsa oeh angpaek rhu a dawngoeh Jesuh engve a moeh a ngahyap na , a kawpueh na bi ambi noeh Pa akthlah lokung a bibi mueih nace bibi hue ( Johan 5:19).
Mdek khan oeh ni Bawipa Jesuh a lonak toe amoeh akkawngahna kho aksa hamna aklo amni hue. Aktuei lokung Pa Khawsa a ngahnak soepsak hamna aklo ni. A ce a dawngoeh ” Amoeh moe amoeh ayap a mueihna ngarhunoeh ( empty himself) , taamna mueiboe nace khosaa hue( nature of a servant) ( Phil.2:7). Khawsa na awmvikloeinoeh taamna a mueihna angtaakrhu , amoeh moe amoeh ii rhoe na yawm ammak thum amueih tlukna kho a saknak khi ni huh oeh aktuei lokung Pa Khawsa a ngahnak soepsak ham ce angcaanak ni tice ni hutha hue. Taamna ce a bawi nakoeh ammangsang amueihna ni Bawipa Jesuh awm akthlah lokung a Pa akchoeina a awm amngah hue. Tuh toe ni hutha hoh hue , ni Bawipa Jesuh ve a moeh a ngahyapna awi amtinoeh bi abi hue, aktuei lokung Pa Khawsa ak awi ngai hue tice angcoei na ni hutha hue. Ve mueihna Pa Khawsa akkawngahna kho a sak ve Pa Khawsa akkawngah oeh angpaek rhunk ni (Johan 8:28; 12:49-50; 14:31).
Ace a dawngoeh ni ” Ka Pa doeng engni a sim” a tinak ve Pa aktuei lokung oeh angpaek rhunak , Pa akkriihchahnak , Pa aktuei lokung akawi angngahnak tice Bamlamtung oeh a thih doena Pa Khawsa oeh perhu hue. “Ka Pa nangahnak a mueihna awm hawnseh” ( Mat.26:39). A ce mueih na awmsoe angvoei lonak hlue sim hamce capa a bibi hlue amninoeh , Pa Khawsa aktuei lokung a bi bi ni tice nihutha hue. Aktuei lokung Pa eng ce a tueihlonak moe angvoei lonak hlue khice a bibi na awmnoeh sim hue, Capa toe Mdek khan thlang thawng hamna a lo a mueihna a bi bi ce Bamlamtung oeh thih choepna uehnoeh ni thawngkhi hue. Ace a dawngoeh angvoei lonak hlue ce khan thlang a bibi awm amni, Mdek khan thlang a bibi awm amni, Capa a bibi awm amni hue, akbibi nakung Pa Khawsa eng a tuem moe a Nayi ce angcoei cana sim hue.
Angcoei soeih natoe ni Bawipa Jesuh eng thihnak noengnoeh a thoh khoenoeh a hubatkhi venna hukhueng awi a nimtheh khitoe; A ce a tuem atakkhi ce nangnikkhi eng nanisim hamna amngah hue,Pa akcam na awm hue ( by His own authority) ti hue( Hubat 1:7). Ve nihuh oeh ve coeisoeih hoh hue, Pa akcam ni , Pa amoeh eng poh hoh hue tive Pa Khawsa a bi bi hlue ni , Capa eng vakkroel ham moe angvoei lonak hlue a tuem vateng hlue ce a bibi amni hue tice nihutha hue.
Ace dawngoeh , ni Bawipa Jesuh angvoei lonak hlue aksim kungmoe akbi binak kung toe Pa Khawsa ni , Mdek moe Khan na ak awm thlangkhi u eng awm ambi bi na hue tice angcoei na dang hue. Ni Bawipa Jesuh angvoei lonak hlue tuem toe Pa Khawsa a bi bi na awmnoeh amoeh Pa Khawsa akcam ni.

Khawsa eng Thlang A Xingnak Iyah Num A paek

Khawsa eng thlang  a xingnak kum ve 120 doenum xingnak a paek (Gen.6:3), acenak oeh ak doem ak xing hluetha num (Gen.11:10-32)?
Acoeh Boipa eng tinoeh, “ Kang Muemhla eng thlang ve ang rhuina amdoen hlue hue, ikoe tinoehnum niti oehtoe,ak thi thana ani awm a dawngoeh; a kho kum vetoe 120 ni(Gen.6:3).
Cenamoe Genesis khui oeh ni teok oehtoe Tuilii a lo khoenna thlang ve kum 120 ak choeina ak xing khawyah ni hutha hue.Ace ni poek oeh Khawsa awi eng thlang a kum ce 120 doeni a xing hlue hue a tice Baibul awi ak thawlh hlue mueihna awm hue. Ikoe tinoehnum ni ti oehtoe Khawsa awi eng kum 120 a tinak ak choeina thlang ak xing khawyah a awm a dawngoeh ni.
Thlangvang engtoe kum 120 ti ngahnak ce Tuilii a lonak hlue a kum a tingahnak ni ti hue u. Tuilii a lonak hlue kum ve ni nil man toe, Noah ce kum 500 a lo oeh Khawsa eng awi mtheh hue(Gen.5:32).Acoeh koeng Noah kum 600 a lo oeh Tuilii law hue(Gen.7:6). Khawsa eng awi am mthehnak moe Tuilii a lonak ang lak ce kum 100 doengni a lo hue, kum 120 amlaw hue.Genesis 5:32 ve Khawsa eng Noah lawng tuuk hamna a tipenak amni noeh, Noah ce capa pakthum a pa na a awmlonak ak qoelnak ni.Ace a dawngoeh kum 120 tive Noah a venna awi Tuilii a lonak hlue ak qoel penak amni hue tice ni hutha hue.Khawsa eng awi ak qoel a huna kum 120 nak oeh ak xing khawyah awm hue u.A coeh toe Khawsa awi eng thlang a xingnak ve kum 120 ni a lo hlue hue a tive ikoe a ti ngahnak aw?
Vemueihna Khawsa awi a awm hlan oehtoe Adam moe Evi oehkoe eng cutnoeh thlangxing ve a xinglu a nang sang noeh kum 900 ak choei doe doe ana xing  hue u.Ace hui oeh a xinglu anak toi soeihkhi toe Mahalalel 895 kum(Gen.5:17), Enok 365 kum(Gen.5:23)anih ce Khawsa eng a loh a dawngoeh ni, moe Lameh 777 kum(Gen.5:31), doena ana xing hue u.Khawsa awi eng thlangxing a kho kum ve kum 120 doeni a xing hlue hue tinoeh awi a pha lo khoen oehtoe Noah doengca ni kum 900 ak choeina ak xing hue.Ve ak kaa oehkoe kum 120 ak choeilam doena ak xingkhi ni teok lah ve u;
Noah   – 950 kum Genesis 9:28,29
Shem  – 600 kum Genesis 11:10-11
Arphaxad – 438 kum Genesis 11:12-13
Salah  – 433 kum Genesis 11:14-15
Eber    – 464 kum Genesis 11:16-17
Peleg  – 239 kum Genesis 11:18-19
Reu    – 239 kum  Genesis 11:20-21
Serug – 229 kum  Genesis 11:22-23
Nahor – 148 kum  Genesis 11:24-25
Terah – 205 kum  Genesis 11:32
Sarah – 127 kum  Genesis 23:1
Abraham – 175 kum Genesis 25:7
Ishmael   – 137 kum Genesis 25:17
Isaak       – 180 kum Genesis 35:28
Jakop      – 147 kum Genesis 47:28
Mosi        – 120 kum Deteronomy 34:7
Genesis khui oeh ikoe mueihnak awm thlang a xinglu a nang sang aw? Ikoe a ti oeh Noah oehkoe eng cutnoeh Tuilii a lo khoen oehtoe thlang a xinglu anak toi aw?Khawsa awi eng thlang a xingnak ve kum 120 doeni a xing hlue hue a tive, ngaih kuei ham ikoe awm amawm hue.Cenamoe Khawsa awi thlangxing a xingnak kum 120 doeni tinoeh a phalo khoen oehtoe, kum 120 ak choei ak xing thlang ve awm moesoenum joi hue. Ak choei oehkoe ni teok soe kum 120 ak choei ak xing ve thlang joi noeh thlangxing a kum ve Noah oehkoe eng ni teok soe Mosi doena a bet bet oeh a joilo ni hutha hue. A huna ce joi bet joi bet noeh Mosi ve a xinglu ak doem soeih matna awm law hue. Khawsa awi thlangxing a xinglu kum 120 tinoeh a phalo khoen oehkoeng thlang a xinglu ve a kutoet joina amjoi noeh a bet bet oeh joi bet bet hue tice ni hutha hue.
A huna Mosi eng, “ Ni xingkhui ve kum 70 lonoeh, sa a dip oehtoe kum 80 doe ni xingtha hue; cenamoe a tuem ce kawsaetnak moe khuikhatnak eng bae noeh nongvoei koel oeh rhaeng heu hue”(Sam 90:10) ana ti hue.Ace a dawngoeh tuh oeh thlangxing eng ni xingnak tuem ve a bet bet oeh joi noeh, kum 80 ak choei ak xing thlang awm moesoenum,kum 80 doe ak xing thlang joi hue. Khawsa awi eng ana tilo hoh a mueihna kum 70 a huma oeh ve thlangxing ak tuungna a xingnakna awm hue.
Ace a dawngoeh Khawsa awi eng kum 120 a ti ngahnak ce ak thaang toena thlangxing a kho kum ak toi amni noeh a bet bet oeh thlangxing a a xinglung ce kum 80 ak kaa doena toi bet bet hue tice ni hutha hue. Ace a dawngoeh Khawsa awi eng kum 120 a ti ce amthawlh hue.

Jesuh eng ceoikhuina awithang qoel noeh aw/ thih khoen oeh awithanglaek ning ya hlue tlah tha huvoei aw?(1Piter 3:19-20).


Jesuh eng ceoikhuina awithang qoel noeh aw/ thih khoen oeh awithanglaek ning ya hlue tlah tha huvoei aw?(1Piter 3:19-20).
Thlangxing a hamna kutoet thihna awmnoeh a cecoeng oehtoe awiceknakna awm hlue hue. Hebru 9:27. Thih khoen oeh thlangxing eng amnik cangna hlue tha hue. 1 Piter 3: 19 – 20 khui oehkoe awi ve M’dekkhan thlang xing ak thi-khi a hamna awi thang (Gospel or Good news about salvation) ak qoel amni hue. Khanthlangkhi (fallen angels) tinak ni.
Khanthlangkhi (Satan/ Fallen angel) ve khanna koe eng ani tlak lonak Jesuh eng maichawi a mueihna ti hue. Luka 18:10.Khanthlangkhi ( angels) Khawsa awi koeng ngai unoeh thawlh ak pohkhi ce Khawsa eng thong( prison) khuina ni ta-khi hue ( 2 Piter 2:4 , Jut 6) awicek a hamna ni. English Baibul ni teok oehtoe “cast them down to hell” or “Darkness” ti khina Khanthlang ak thawlhkhi ani taaknak a huen ni hu tha hue. “cast them down to hell” tive Greek awi na toe “ταρταρόω ” tingahnak toe “to cast down to Tartarus”. Greek awilung Tartarus tingahnak toe ‘ Hell’ maa am xong hlai hlai( burning fire) tinak amni hue , Tartarus tingahnak toe thongkhui ( prison or prison of darkness) tingahnak ni. Ace a huenna ce Khanthlang ( angelic) khawyah awicek a hamna ni takkhi hue. Ace a huen ce Paradai (Paradise) am ni. Hoen a huenna num a awm hue tice u eng awm amsim hue.
Ace a dawng oeh Jesuh eng Khanthlang thawlhkhi venna Khawsa awi thongnak (Salvation / Gosple) amqoel noeh aning nikkhi ani noengnakkhi a kong “awithang” ak qoelna awm hue. Mdekkhan thlang ce ni, Jesuh eng  Banlamtung (Cross) oeh a thih doena ni thongkhi noeh,ace ani thongnakkhi eng, rhai ( Satan) a noengnak a kong ce thawng ak tla (prison) khanthlangkhi venna qoel hue.(Jesus’ preaching, then, would not be a preaching of the gospel for salvation but rather a proclamation of victory).Hell khuina awithanglaek ak qoel amni noeh, ani noengnakkhi a konglam anim mthehkhina awm hue.

Theology tive ikoe num? Imueihna num ni thekboe hlue tha hue?

Theology tive ikoe num? Imueihna num ni thekboe hlue tha hue?
Theology Thekboenak Konglam

Thekboenak 
    Awitung“Theology” tive ii num ti ni sui lamma lahve u. Theology tive Greek awilung ‘theos’ ‘Khawsa’ moe ‘logia’ ‘Awi’ ti oehkoe’ng ak lo ni. A tingahnak toe Khawsa’eng thlangxing aven oeh amoeh moe amoeh angdangnak “Khawsa Awi” tinak ni. Khawsa awi (Theology) oeh ve thekboenak a lam lamna awm hue. 
    Ve Khawsa awi (theology) amni thekboe thanoeh amning yaksimnak ak cam oehkoe eng Khawsa awi amning yaksim doeng amkhoek noeh khrihca bu mat moe mat anglak oeh yakrhu thawlhnak da hue. Voeh ve theology a konglam a culumna qoelna amawm hlue noeh, theology ang ming moe a tingahnak doengca ce taina awmhlue hue.Ace Theology a konglam khive akka lam oehkoe mueihna ni teok lah ve u;

I.Biblical Theology-Baibul Lam Oehkoe Theology 
(A) Old Testament Theology: Baibul Cakkhyuem lam oehkoe Khawsa’k awi tive 6 na thekboe thana awm hue.

(a) Edenic Era- Khawsa eng thlang a sehnak cuek Eden dum a huma a konglam Khawsa awi congnak ni.

(b) Noahic Era-Khawsa eng M’dek tui eng qoi soe Noah imkhui kho a loernak konglam ni.

(c) Patriarchal Era – (Paxamkhi) Abram (Abraham), Isaak moe Jakop a konglam congnak ni.

(d) Mosaic Era – Mosi a konglam moe Mosi honak eng Khawsa bi binak a konglam congnak ni.

(e) Monarchial Era – Veve uknak lamoeh koe a konglam congnak ni. (Israel caakhi ukkung a xamkhi(Devit boi, Solomon boi,…) a konglam moe ace hui oehkoe Khawsa bi binak congnak ni.
(f)Prophetic Era – Tawnghakhi (Jeremia, Isaiah, Danel,…) a bi binak moe Khawsa eng imueihna bi a bi tinak a konglam congnak ni.Tawnghakhi a konglam ve Tawngha ak tuungkhi(Major Prophets) moe Tawngha qemkhi(Minor Prophets) tinoeh congnak ta hue u.

(B) New Testament Theology: Baibul cakthai lamoeh Khawsa’k awi a konglam congnak ve 8 na thek boe thana awm hue.Acekkhi ang ming ce ni teok lah ve u.

(a) Synoptics Gospel – Synoptics tingahnak toe ani huh angmueihkhi tinak ni. Mathai ,Luka moe Marka khive Jesuh a konglam ani teng oeh ani huh angmueih a dongoeh Synoptics ani ti u ni.

(b)Acts (Khuetueihkhi Bibinak)- Jesuh a hubatkhi moe Jesuh thi noeh a thoh khoen oeh ak cangnakhi a xingnak, Khawsa ani bokbaeknak a konglam congnak ni.

(c)James (Jem) – Jem eng Khawsa awithang a huhnak moe a cong pueinak a konglam ni hu tha hue.

(d)Paul (Poluh) – Cakthai oeh ca rhik ak doem soeih toe Poluh ak ca rhik ni. Poluh eng Jesuh a hubat a niinak ak cam eng imueihna ang ueh, imueihna a xing, imueihna bi binoeh khrihcakhi anim coeikhi tinak a konglam ni hutha hue.
(e) Hebrew (Hebru)- Hebru khrihcakhi eng imueihna ani khawsaknak , ani bi binak a konglam dang hue.
(f)Piter moe Jut - Piter moe Jut eng imueihna num bi ani bi, cangnak ani tak, ani xing tinak a konglam congnak ni.

(g)Johan - Johan eng Jesuh a huhnak a konglam, Khrihcakhi a xingnak hlue a konglam moe xing hlue khawboe rhamlang ni hut ha hue.

(h)Awiphoe – Ve ve awihuep ang phoenak ni. Khawsa eng hailam ak awm lo hlue thaem( M’dek thai, Khan thai ..) khi moe hailam oeh imueihna a awm lo hlue tive thlangxing a vennoeh ang phoenaksak ni.

II.Systematic Theology:A longim a cehlam amueihna Khawsa awi thekboenak ve ak kai oehkoe mueihna ni hu tha hue. 

(a) Bibliology: Khawsa awi Baibul cim tive Khawsa Amoeh a yawk num, u-khi a yawk num, imueihna awm soe Khawsa awicim tinoeh nik cangnak num ti Baibul angtuei dok lonak a konglam congnak ni.

(b)Theology Proper: Khawsa Amoeh ve thlangxing num, Muemhla yap num,imueih na num a awm ih khawboe toe tinoeh Khawsa Amoeh a niinak a konglam congnak ni.

(c)Christology:Jesuh ve u mueih num, Pa Khawsa a seh num, khanthlang yap num tinoeh Jesuh a khawboe rhamlang, M’dekkhan oeh a lonak , thi noeh a thoh thlahnakkhi doena a konglam congnak ni.

(d)Pneumatology: Veve Muemhla’m Cim ve u num , Khawsa a pohthanak(Power) yap num, ak xing pum mat num, imueih num a bi binak, imueih num a khawboe rhamlang ti a konglam congnak ni.

(e)Angelology moe Demonology: Khanthlangkhi a bi binak, ani awmih khawboe rhamlang moe rhai (Setan) abi binak a konglam congnak ni.

(f)Anthropology: Thlangxing Khawsa eng a sehnak, Eden dum oehkoe’ng thawlh khuina angtluknak moe thawlh ak cam oehkoe’ng thlang boeih a awmih moe a khawsak rhamsaknak a konglam thoepnak ni.

(g)Hamartiology:(Caanak khyoei )Adam eng Khawsa kawngahna kho a sak hlue khyoeinoeh thawlhkhui oeh angtluknak, thawlh phu thihnak moe thawlh a bi binak a kong theopnak ni.

(h)Soteriology: Khawsa eng a Capa Jesuh tueilonoeh thawlkkhui oehkoe’ng ani thongnakkhi a konglam ni.

(i)Ecclesiology: Khawsa cangna unoeh angrhui xingnak ak taakhi angcun boemnak khrihca bu a konglam congnak ni.

(j)Eschatology: Veve Khawsa ak cangnakhi Jesuh eng khan nakoe eng lohna a awm lo khoen oeh, imueihna num M’dekkhan a awm hlue, ak cangnakhi awmih hlue moe ammak cangnakhi a awmih hluekhi a konglam congnak ni.

III.Historical Theology: Khrihca bu angtuei dawk lonak moe khrihcakhi a konglam thoepnak ni.

(a) Ancient Theology(1st century to A.D.590 ): Khrihca lamma cuek oeh koe pakhi,Nicene(Naisi) Civui a huhai kum 100 oehkoe eng A.D. 590 anglak oeh Khrihcakhi angtlong thohnak moe ani bi binak a konglam thoepnak ni.

(b)Medieval Theology(A.D590-1517) Veve khrihca bukhi anglaklung kum tloek oeh imueihna ani khawsak rhamsaknak moe Khawsa bi ani na bi lonak a konglam thoepnak ni.

(c) Reformation Theology(1517 – 1750): Khrihca bu thlah tlaengnak , Martin Luther eng Roman Catholic (RC) oehkoe eng Protestant (RC ak oet kung) khrihca na ang dueih lonak,Ulrich Zwingli eng ak bong lonak,John Calvin eng a bi binak moe Khawsa awilammoeh khrihcakhi angdueih huen simnak a konglam thoepnak ni. 

(d)Modern Theology (1750 – tuhngoi doe): Protestant oehkoe pakhi’eng khrihca bu a nim dueih coeng oeh khrihcakhi’eng imueihna aning tlongthoh u, imueihna Khawsa lamoeh thamah unoeh bi ani bi u,tice tuhngoi ni Dairam doena ni hutha hue.

    Tuhngoi oeh ni Dairam oeh Khawsa awithanglaek a phalonak Kum 50 losoe imueihna khrihcakhi kho ni sak, Khawsa cangnak lamoeh tha ni ta noeh Khawsa bi binak lamoeh thamahnak ni tak, Muemhla lam pumsa lamna Khawsa ngah kawihna imueihna kho nisak tive ni hutha hue.

IV.Practical Theology: Practical Theology tingahnak toe Khawsa awi congnak oeh ikoe mueihna num a taakna thlang a venna Khawsa awi nik qoel hlue, imueihna num Khawsa awithang ak qoelkung thlang eng a awm ih hlue, ni khawsak rhamsak hlue, thlang a hai oeh nik khyi ningko hlue moe Septakung Khawsa nik cangnak ve thlangchang a hai oeh ikoe mueihna num ningdangsak soe thlangchang eng Khawsa simna soe septakung a boimangnak ang dang hlue tha hue ti ni.Veve Khrihcakhi bi binak lam oeh Khawsa awi congnak ni. Khawsa kueihcah bokbaeknak lam, Khawsa bi ni binak a konglam congnak ni.Pastoral Theology oeh ve; (A)Pastoral Theology, (B)Hermeneutics, (C) Apologetics, (D)Ethics/Moral Theology moe (E) Missiology  tinoeh pumhma ni hu tha hue. Acekkhi ce akkaa lamna a bet ni teok lah ve u.

(A)Pastoral Theology: Pastoral Theology tive Khrihca ak xuikungkhi eng ikoe mueihna num Khrihca bu lam ani xuisoi hlue, ace ak rhui soi hluekhi (Pastor, Saya,Upa) toe ikoe mueihnum simnak, moe huhnak ta unoeh khrihca ani congpuei hlue tha hue tinak ni. Khawsa awi eng khrihca a xuisoinak tha a hamna ikoe mueihna ani congpueikhi, umueih ak thlang eng num khrihca a xuisoi hlue tha, ace mueihna ak xuisoi hlue toe ikoe num sim ham a ngah tive ak tuungna congpuei hue. Ave ve  Tita , 1 moe 2 Timote khui oeh ce khawyahyah ni hu tha hue.

(a)Worship (Liturgy): Khawsa kueihcah bokbaeknak a konglam congnak ni. Imueihna num Khawsa ni bawkbaek hlue ti a konglam congnak ni. Khawsa kueihcah bawkbaeknak tak ve Baibul khui oeh vemueihna poh law u tive amawm hue. Khawsa kueihcah bawkbaeknak oeh ve Baibul khui oeh a nim mthehkhi toe:(1)Ak thuem cunboemnak: Khawsa ak cangnakhi ve mat moe mat imkhui oet amueihna lungnak ta unoeh, kawpoek-oet eng khosa hue u(Khuetueih.2:44-46).(2) Khawsa ak cangna thlang baptisma paeknak moe Boipa muelam buh vennak (Khuetueih. 2:41,42, 46, 1Korin 11:23-32).(3) Hubatkhi a congpueinak amueihna duei unoeh, Khawsa awi Baibul noetnak,thlangchang congpueinak,awithang qoelnak (Khuetueih.2:42; 1Timote 4:13-16; 2Timote 4:2). (4) Muemhla’m Cim eng ani xuisoikhi amueihna Khawsa kueihcah bawkbaeknak (Khuetueih.2:42,47; 13:1-4; 1Timote 2:1-8; Efisa 6:18). (5) Awithang qoel moe awithang ak qoelkung bawngyong hamnak, Muemhla thaempaek ani taak amueihna khrih oeh putoet niinak ce thlangchang avenna dangsak( Mathai 28:18-20; Khuetueih. 1:8; 1Timote 4:5; Efisa 4:11-16; Rom 12:3-8).

(b)Sermon(Homiletics): Khawsa awithang ve imueihna num nik qoel hlue tive a long a lam thehboe congnak ni. Khawsa awithang ak qoelkung eng ve ikoe mueih a long a lamna num ak qoel, imueihna num Pastor eng Khawsa awithang qoel hamna pawngcaanak a taak hue.Hmueihtehnak oeh Khawsa awithang qoelnak a long a lam 4 toe;

-Expository preaching: – Ve mueih phungqoel ve Baibul khui oehkoe angxoi mat oehkoe a joi mat oeh cutnoeh paxa doe, amma ni oeh lamhma aw, a thong (20) doe aw ak qoel hlue;Mathai 7:1-6 doe ak qoel hlue ve awituung a tai kaana qoel hlue hue.

- Textual preaching:– Ve mueih phungqoel ve Baibul khui oehkoe mat lo noeh ace ce anak yawk cuekkhi eng ikoe num ani ti ngahnak, ikoe mueihna awmsoe  ace mueihna a yawk num, a ti num tinoeh qoelnak ni. Hmueihtehnak oeh; 1Korin 11:2-16 khui oeh nu eng a lu muek seh, Pa eng toe koeh muek seh a ti ve ikoe mueihna awmsoe ace mueihna a ti, tuh oehtoe nik muek hluekhi aw? ti mueihna qoelnak ni.

-Topical preaching: – Ve toe Baibul khui oehkoe awitung mat ni tai noeh Baibul khui oeh ak chang changna koe khi ni lo noeh ikoe num a ti ngahnak tice a konglam qoelnak ni.

-Narrative preaching: – Veve noettahnakna ani hona unoeh anik qoelna awm hue. Ace mueih a cauk ve Ruth moe Esther ve noettahnak amueihna ani hu tha hue.Khuikhing eng hmueihtehnoeh Khawsa awithang qoelnak ni.

- Prosperity Preaching:- Veve Baibul khui oehkoe mat lonoeh, Khawsa ve a hoei ak taa, boei a mang a kungna a awm a dawngoeh, Khawsa ak cangna boeih toe boei hlue hue. Tangka, Sui, im a lo moe na suetcaa mangnaakhi boeih ce ni soeppe sak hlue hue tinoeh phung qoelnak ni.Khawsa thlang ce boei hlue hue ti unoeh boeimangnak a kong ak qoelkhi ni.

(c) Pastoral Care or Pastoral Counselling(Poimenik):Veve Pastor thlangvang a hamna toe ak duekyak bibi amueihna awm hue. Nu-hii ngaqahkhi, ak khuikha patangkhi, im a lo ammak taakhi moe ak coi ak camkhi teok a khennoeh Khrih oeh pumoet niinak dangsak ni. Khrihca imkhui kho oeh chungva rhoi, thlang mat moe mat xeh ang boonak, kueikaanak a awm oeh imueihna ya bi bi hlue, teokkhen hlue tinak a konglam ni.

Pastoral Leadership:Khawsa bi binak lam oeh Pastorkhi, bikbi-kungkhi’eng Baibul awi amueihna Khrihcakhi imueihna ani teok khen hluekhi, ani xuisoi hlue tinak a konglam congnak ni. A khrihca eng ikoe ya a ngah, ikoe mueih ak awithang num a ngah, muemhla lam oeh thahlue kawvatnak ak taakhi aw tice teok noeh khrihca bu comboeinak ni.

(d)Community Care(Diakonie): Khrihca bu lammoeh imueihna xuisoi teokkhen hlue, uk hlue, cuktheh hlue ti a konglam congnak ni.Hmueihtehnak oeh Ngoilam Nayi 9:00 oeh ning pum noeh 11:00 oeh pum nik con lawnoeh, ning duem hui oeh buh ni aa noeh pum ce muelam nayi 2:00 oeh ni cutnoeh 3:00 oeh nik conlaw hlue hue tinoeh,thlang khrihca rhangpui a hamna a do a laeknak lam poeknak ni.

(e)Administration and Leadership (Cybernetics): Khrihca uknak lam, xuisoi bi binak a konglam congnak ni.Imueihna bi ni bi noeh ning xuisoi rhu hlue, khrihca bu eng muemhla lamna hailam ni pannak hlue, ni pung ni tainak hlue, khrihca bu tangka hopainak hlue a longlamkhi moe ave mueih lamoeh xuisoi bibinak ni.

(B)Hermeneutics: Khawsa awi Baibul cehpueidan, Baibul awi mhloennak ( interpretation) a konglam ni.Khawsa awi ikoe mueihna ning yaksim hlue, imueihna awmsoe Baibul ak yawkkung eng ace mueihna ana yawk, nang moe kai a hamna toe ikoe num pgu a taak hlue tinak a konglam congnak ni(2Timote 2:15).

(C) Apologetics: Khrihca baeknak moe baeknak changkhi hmueihteh noeh khrihca baeknak a longalam hulnak ni.Khawsa awitak oeh lengcaa noeh Baibul a thuemnak, amma xeenak moe Khawsa a bibikhi kawpoekkuei ngaihangkhi boeih awm thuem hue, Baibul awi ve hmueihtehnak hamna ak thuemsoeih ni ti ce hulnak a hamna congpueinak ni.

(D)Ethics/Moral Theology: Khawsa ak cangna khrihcakhi eng imueihna num ni xing hlue, thlang a teok kawihna ni awm hlue ti congpueinak ni. Ave congpueinak oeh ve khrihca xingnak khoboe rhamlang(christian ethics)khi moe ni khosak rhamsak eng thongkung Boipa a boimangnak ang dangnak tha kawihna xing hlue khoboe rhanglang ce congnak ni.

(E) Missiology: Missio dei ( Mission of God) Khawsa eng M’dekkhan oeh angcaanak toe bi bi hamni. Bi binak (Mission)ve Khawsa amueiboe (Mission is the nature of God) rhoe ni. Karl Barth eng toe “Mission is the Mother of Theology” mission ve theology( Khawsa awi) a nu ni ti hue.Martin Kahler eng awm “Mission is the Mother of all Theology” ti hue. Ace a dongoeh Khawsa ak cangnakhi eng amoeh Khawsa bi a bi mueihna bi bi hamna awm hue ti akonglam ni.

V.Modern Trend / Contemporary Theology: Ngahnakthai, poeknakthai eng tuhtloek thlangkhi eng Khawsa awithang ani huhnak konglam ni. Voeh ve Khawsa ani huhnak a thuemnak khawyah awmmoe soenum a xeenak khawyah awm hue.Baibul suenoeh ak hluekkhi ani huh u ce teok unoeh Khawsa awi ace hawi a long a lam ani sui u do moe soenum mat lam tungna lam anik xeesakkhi khawyah awm hue. Ace mueihna Khawsa awi ani huhnak a konglam thoepnoeh congnak ni.

(A)Orthodox Evangelical Christian Theology: Vekkhi ve Khawsa awi Baibul ve amxe tha hue(thuem hue) ti unoeh, Baibul khui oehkoe kawpoekkuei ak awm boeih ce thuem boeih hue ti unoeh cangna hue u. Evangelical tingahnak toe Awithang laek tina awmnoeh, Khawsa eng a Capa honak eng ani thongnakkhi awithang laek ce ak tungna ta unoeh khuepuei hue tinak a konglam congnak ni.

(B)Liberal Theology: Liberal ti toe pomnak angxoi tinak ni. Liberalkhi eng Khawsa awi anik pom lamve, Baibul ve thlangxing a yawkna a awm a dawngoeh ak thawlh tha ni ti hue u. Ace a dongoeh Baibul khui oehkoe kawpoekkuei thaem(miracles) ak awmkhi boeih amcangna hue u. Jesuh eng kawpoekkuei (miracles) a pohkhi awm amcangna hue u.

(C) Neo-Orthodox Theology: Vekkhi eng ani congpueinak toe Baibul khui oeh Khawsa awi awm thuum lor hue(Bible contains the Word of God) ti hue u. Ace a dongoeh Baibul ve pattha hue ti hue u.Khawsa awi moe thlangxing eng a yawk ce aning xir a dawngoeh Baibul ve thawlh tha hue ti hue u.

(D) Radical Theology: Vekkhi congpueinak toe Baibul ca khui oehkoe khive ak awm tang amnina, khui angkhing yap ni ti hue u.Aning nikkhi eng toe kawpoek eng amma phanak a thaalam tuungna koe Baibul khui oeh ak awmkhi ce amcangna hue u. Hmueihtehnak oeh: Jesuh thlang pumna ang phloehlonak, Jesuh eng kawpoekkuei a pohkhi ve amcang hue u. Ace mueihna ak congpueikhi ang dueih huen congnak ni.

(E)Dogmatic Theology: Khrihca bu eng Baibul khui oehkoe tuek unoeh dueihpuei hamna ani honak u.Hmueihtehnak oeh: Thlang thih thoh thlahnak cangna hue nueng.Ave ve ak choeina ni teng hoh Systemetic Theology moe mueih kawkalh moesoenum ani long a lam toe a haa haa ni.  

(a) Calvinistic/ Reformed Theology: John Calvin a congpueinak ak ceh pueikhi ni. Ak tungna ani cehpuei toe Khawsa ak tamahnak, M’dek a awm hlan oeh a hoei a poek ceeni, Adam ak cam eng thlang boeih thawlhna awm hue,thlangxing eng ve ngaihtuehnak tha amni ta tha hue. Khawsa’k tueh doengca ni khankho a pang hlue, ace a dongoeh thongnak (ak thangthai eng angrhui xingnak a taak) amrheng hlue hue tinoeh congpueinak ni.

(b)Arminian Theology:Arminian ve Calvin ak oetkung ni. Khawsa ak tueh eng khankho ak pang hlue amni noeh ngahtuehnak (free will) ak cam eng thlang boeih ak do ak che tuektha hue u ti hue. Ace a dongoeh caathainak ak ta thlang mat eng ang tluk oehtoe angrhui xingnak a tak rhengsak tha noeh khankho ampang hlue hue ti hue.

(c) Covenant Theology: Khawsa eng Adam a venna awi ana kam noeh(Genesis 3:15) Jesuh na ce danglosak hue.Ace mueih lorna Khawsa eng ak thlangkhi Israelkhi venna yawm awikamnak ana pe soe tuhoeh khrihcakhi ve Israel thai na ni awm hue. Baibul khui oehkoe thlangxing a hamna Khawsa’k awikamnakkhi a konglam congnak ni.

(d) Dispensational Theology: Khawsa eng thlangxing a toekkhennak a tuemkhi Baibul cakkhyuem moe cakthai oehkoe thek boenak ni. Ak yoeina ni sim hamna toe Cakkhyuem khui oeh ukrhunak kho kumkhi,Cakthai khui oehkoe ukrhunak moe Baibul awi oeh a tuem imueihna a awm hlue tinoeh ak qoel tinak a konglam congnak ni.

(e) Renewal (Penticostal/Chrismatics) Theology: Vekhi a congpueinak toe Muemhla’m Cim a bi binak, Muemhla Cim oeh bee, Muemhla Baptisma, Muemhla thaempaek moe koehsim awinakhyikhi ve a nik tungnak a konglam congnak ni.
(f) Contextual Theology:Khawsa awi ve Judah thlangkhi moe ani khorham oehkoe eng yawkna a awm a dawngoeh ani thuum ani khoboe rhamlang ce ni huh tha a mueihna,ak noetkung eng a kho a rham moe ang tueinak kho huen oehkoe thaem moe ang mueihna ang yaksim hamna awm hue tinoeh congpueinak ni. Hmueihtehnak: Jesuh eng Judah rhamna a awm a dawngoeh Tucaa ce hueihhlutnakna hona hue cenamoe Dairam oeh Jesuh a awm mantoe Aipa, Vawkthla va hona kom, Jesuh eng phaipi ana aa hue cenamoe Dairam oeh a awm mantoe buh ni a aa hlue hue. Ace mueih lorna Jesuh ve Dairam oeh a awm mantoe Hainu naa noeh, Lupong som noeh, Dai thlang ang thoh ang tah a mueihna ni a awm hlue hue.Vemueihna khohuen oeh ani poh animsah moe ani hopainak moe ang mueihna Khawsa awi awmhlue hue tinoeh congpueinak ni.
      Indonesia ramna thlangphun mat a hamna Baibul am mhloenkung eng Mathai 7:10 khui oehkoe Jesuh eng, “Na caa eng Nga ak thoeh oeh, khyui na pa hlue noeh aw? a ti ve Israel thlangkhi ang yaksim hamna a tina a awm a dawngoeh, Indonesia thlangkhi engtoe Nga nak oeh Khyuisa ve ani ngah bet a dawngoeh thlang eng ang yaksimnak a hamna “ Na caa eng khyuisa ak thoeh mantoe Ngasa na pe hlue noeh aw? tinoeh mhloen hue. Ace mueih ce ni Dairam oeh awm khawyah awm hue.

6.Liberation Theology: Loeihnak Khawsa’k awi tive Latin Amerika nak awmkhi eng kum 1950 – 1960 anglak oeh pumsa lamna ani khuikhat khawdeng tuk a dongoeh Khawsa awi ve Muemhla lamdoengna amni ngah noeh pumsa lamna khuikhat patangnak oehkoe eng awm ni leotnak ni ti congpueinak ni.Ave Liberation Theology ak kaa oeh ve ak changkhi khawyah ni hu tha hue.

(a)Black Theology:Thlanglae (Amerika Nekaro) khi eng thlangbok Amerika thlangkhi eng phet a phoei usoe, Jesuh awm ningnikkhi Nekaro thlanglae a mueihna awmsoe ni ani phekphoei hue ti unoeh kum 1960 tluk oeh Rev. James Cone eng congpueinak a pohlo ni.Ace Nekarokhi engtoe Jesuh ce thlanglae ni, ace mueihna awmsoe ni thlang eng husit noeh a phekphoei doeng amkhoek soe banlamtung oeh ani him hue u ti hue u.

(b)Feminist Theology: 1966-1971 huhang oeh Emma Curtis Hopkins moe a pueikhi eng ana tuen u soe thlang boeih a simnak hamna ak yawkkungkhi toe Mary Daly, Rose Mary Radford Ruether moe Dr.Elizabeth Schüssler Fiorenza mikhi eng yawk hue u.Aning caanak toe Khawsa hai oeh Nu moe pa ve ning mueih xoh hue u, Nu-khi awm Pa-khi mueihna Khawsa awi oeh loohanak amni ta hue u, ning mueih boeih hue u tinoeh Khawsa awithang Nu lamtungna koe huhnak eng congpueinak ni.

(c) Dalit Theology:Kum 1980 huma oeh India ramna thlangphun anglak oeh thlangkhi eng thlangna amma ningngah, thlang khuikha, thlangduekzak ti unoeh a ningngah ak thlangkhi eng Jesuh ve kaanikkhi leotsakhamna ak lo ni ti unoeh Khawsa awi oeh lengcaa unoeh congpueinak ak thoenglo ni.

(d) Minjung Theology( The People’s Theology: Thlangkhi Theology):1970 kum huma oeh Ahn Byung Mu eng South Korea khrihcakhi pumsa lamoeh khuikhat patangna ani awm a dongoeh Khawsa awithang ve thlang boeih vemueih khuikhatnak khui oehkoe eng ak leor sakkung ni ti congpueinak a pohlo ni. 

(e)Tribal Theology:Tribal tive thlangphun (Tribes/tribe) ningzaksimna toe tlangramna kho ak sa thlangkhi: India na Mizoram, Manipur, Nagaland.., Kawlram natoe: Chin(Dairam),Kachin,Shan… tlangramna kho ak sa-khi thlangphunkhi eng Khawsa eng muemhla lam, Pumsa lamna khuikhat patangnak, kueinak anglak oehkoe eng thlang boeih loetsak ham ngah hue ti congpueinak oehkoe eng ak thoeng lo ni.

(f)Buffalo Theology: M’naa oehkoe eng Khawsa awi congnak ve 1974 huhai oeh Japan thlang Khawsa awisim Kosuke Koyama eng Thai ramna khawsa bi a binakna koe’ng Asia (Nimoeh) thlangkhi eng khuikhatnak a ning ueh a huh oeh, thlang a hamna laikaok ak nook M’naa a khuikhat hang ngai noeh, ni Boipa Jesuh eng ni hamna banlamtung oeh anguehnak toe ni hamna donak ni,M’naa eng khuikhatnak anguehnak ve thlang a hamna laeknakna awm hue ti noeh congpueinak ak thoeng lo ni.

(f) Dai Theology

    Ak choeina ni huh ce amueihna “Theology” tive Khawsa a konglam thoepnak ni ni ti hoh hue. Ace mueihna Theology ve Khawsa konglam thoepnakna a awm oehtoe ni Dairam oeh ve Khawsa anak sui khoei lorkhi aw?Ni Dairam oeh Khawsa awithang a pha lo hlan oeh “Khawsa” ve ana sim hoh hue u. Ace Khawsa ve ang ming oeh khue hamna ana qih law unoeh, mingtoina “Khawsa” ti hlue ang yuengoeh “Kho” ti unoeh ce anak khuelaw hue u. Imueih tlukna ani qih u ni ti oehtoe thlang mat mat eng Nuhii ngaqah, amma nioeh ak khuikha patang, mik huep hamtam moe Nucong Pathee ani thekhanak oeh anina ti toe “Kho” amna qih noeh aw? “Kho” eng nik beo law kom timueihna ce ana ti hue u. “Kho”(Khawsa) tive a hoeiboeih ang tueilonak ni, a hoei boeih Amoeh a seh ni ti unoeh ana qih chim hue u.